Vasiyetname Çeşitleri ve Geçerlilik Şartları

Vasiyetname, bir kişinin ölümünden sonra malvarlığının ne olacağına dair son arzusunu kanunun öngördüğü şekilde açıklamasıdır. Hukuken geçerli olabilmesi için hem içeriğin hem de şeklin kurallara uyması gerekir. Şekil kuralları katıdır; yanlış düzenlenen bir vasiyetname, ölümden yıllar sonra mirasçılar arasında uzun bir davanın nedeni olabilir.

Vasiyetname nedir, neleri içerebilir?

Vasiyetname, mirasbırakanın tek taraflı olarak yaptığı ve istediği zaman geri alabileceği bir ölüme bağlı tasarruftur. İki taraflı olan miras sözleşmesinden bu yönüyle ayrılır; miras sözleşmesi ancak resmî vasiyetname şeklinde yapılır (TMK m. 545). Vasiyetnameyle başlıca şunlar yapılabilir:

• Bir veya birkaç kişi mirasçı atanabilir (TMK m. 516),
• Belirli bir mal, hak veya edim bir kişiye bırakılabilir; bu kişi vasiyet alacaklısı olur (TMK m. 517),
• Yedek mirasçı veya artmirasçı atanabilir (TMK m. 520-521),
• Vakıf kurulabilir (TMK m. 526),
• Vasiyeti yerine getirme görevlisi atanabilir (TMK m. 550),
• Kanundaki sebeplerle saklı paylı mirasçı mirasçılıktan çıkarılabilir (TMK m. 510).

Tasarruf özgürlüğünün sınırı saklı paydır; vasiyetname bu sınırı aşıyorsa geçersiz olmaz, ancak tenkise tabi olur (Saklı Paylı Mirasçılar Kimlerdir?).

Vasiyet ehliyeti

Vasiyetname yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip olmak ve on beş yaşını doldurmuş olmak gerekir (TMK m. 502). Uygulamada en sık tartışma, ileri yaştaki veya ağır hasta mirasbırakanın vasiyet tarihinde ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığıdır. Yargıtay önüne gelen davalarda bu konu, Adli Tıp Kurumu raporu, hastane kayıtları ve tanık anlatımlarıyla araştırılmaktadır. Düzenleme sırasında hekim raporu alınması zorunlu olmasa da ileri yaş veya hastalık hâlinde ispat bakımından yararlı olabilir.

Üç vasiyetname şekli

Resmî vasiyetname (TMK m. 532-537)

Resmî vasiyetname, bir resmî memur ve iki tanığın katılımıyla düzenlenir. Yetkili memur sulh hâkimi, noter veya kanunla yetkilendirilmiş görevlidir. Mirasbırakan isteklerini memura bildirir; memur vasiyetnameyi yazar veya yazdırır ve mirasbırakana okuması için verir. Mirasbırakan okuyup imzalar, memur da tarih koyarak imzalar. Ardından mirasbırakan, vasiyetnameyi okuduğunu ve metnin son arzularını içerdiğini memurun huzurunda iki tanığa bildirir; tanıklar bu beyanın kendi önlerinde yapıldığını ve mirasbırakanı tasarruf yapmaya ehil gördüklerini yazıp imzalar. Vasiyetnamenin içeriğinin tanıklara bildirilmesi zorunlu değildir. Mirasbırakan okuyamıyor ya da imzalayamıyorsa metin kendisine tanıklar önünde okunur (TMK m. 535).

Memur ve tanık olarak katılamayacak kişiler kanunda sayılmıştır: fiil ehliyeti olmayanlar, ceza kararıyla kamu hizmetinden yasaklanmış olanlar, okur yazar olmayanlar, mirasbırakanın eşi, üstsoy ve altsoy kan hısımları, kardeşleri ve bunların eşleri. Vasiyetnameye katılan memur ve tanıklar ile yakınlarına o vasiyetnameyle kazandırma yapılamaz (TMK m. 536). Vasiyetnameyi düzenleyen memur aslını saklar (TMK m. 537).

El yazılı vasiyetname (TMK m. 538)

El yazılı vasiyetname, yapıldığı yıl, ay ve gün belirtilerek baştan sona mirasbırakanın el yazısıyla yazılmalı ve imzalanmalıdır. Metnin bir kısmının bilgisayarda yazılması, başkasının yazması veya tarihsiz bırakılması şekil eksikliğidir. Vasiyetname açık ya da kapalı olarak saklanmak üzere notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir; mirasbırakan dilerse kendisi de saklayabilir. Kolay hazırlanması en büyük avantajıdır, ancak kaybolma, gizlenme veya sahtelik iddiasıyla karşılaşma riski de buradadır.

Sözlü vasiyet (TMK m. 539-541)

Sözlü vasiyet, istisnai bir şekildir. Yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık veya savaş gibi olağanüstü bir durum nedeniyle resmî ya da el yazılı vasiyetname yapılamıyorsa başvurulabilir. Mirasbırakan son arzularını iki tanığa anlatır. Tanıklardan biri bunları yer, yıl, ay ve günle birlikte hemen yazıp imzalar, diğer tanık da imzalar; ikisi birlikte vakit geçirmeden bir sulh veya asliye mahkemesine başvurur ve mirasbırakanı ehil gördüklerini, arzularını olağanüstü durum içinde kendilerine anlattığını beyan eder. Askerlikte teğmen veya daha yüksek rütbeli subay, ülke dışında seyreden araçta sorumlu yönetici, sağlık kurumunda en yetkili yönetici hâkim yerine geçer (TMK m. 540).

Mirasbırakan sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma imkânına kavuşursa, bu tarihten bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer (TMK m. 541). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, sözlü vasiyetin ancak olağanüstü hâlin varlığı ve başka şekilde vasiyet yapma imkânının bulunmaması şartlarıyla geçerli olacağını vurgulamaktadır; noter çağrılabilecek durumdaki bir hastanın sözlü vasiyetine kolayca itibar edilmemektedir.

Geçersizlik sebepleri ve iptal davası

Kanun ölüme bağlı tasarrufların şu hâllerde iptal edilebileceğini belirtir (TMK m. 557):

1. Mirasbırakanın tasarruf ehliyetinin bulunmadığı bir anda yapılması,
2. Yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisiyle yapılması,
3. İçeriğinin veya koşul ve yüklemelerinin hukuka ya da ahlaka aykırı olması,
4. Kanundaki şekillere uyulmaması.

Dava, tasarrufun iptalinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı tarafından, tasarrufun tamamı ya da bir kısmı için açılabilir (TMK m. 558). Süreler hak düşürücüdür: Dava, iptal sebebinin ve kendi hak sahipliğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden itibaren iyiniyetli davalıya karşı on yıl, iyiniyetli olmayana karşı yirmi yıl içinde açılmalıdır (TMK m. 559). Bu nedenle şekil eksikliği bulunan bir vasiyetname de süresinde dava açılmazsa geçerli hâle gelebilir. İrade sakatlığında ayrıca mirasbırakanın, etkiden kurtulduğu günden itibaren bir yıl içinde tasarruftan dönmemesi tasarrufu geçerli kılabilir (TMK m. 504).

Dava, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinde açılır (TMK m. 576); uygulamada asliye hukuk mahkemesinde görülmektedir. Yargıtay'ın önündeki dosyalarda iddialar çoğunlukla ayırt etme gücünün yokluğu, baskı ve tehdit ile bakım karşılığı vasiyet yaptırılması üzerinde toplanmakta; ispat için sağlık kayıtları, Adli Tıp raporu ve tanık beyanları belirleyici olmaktadır. Aynı dosyada iptal talebi kabul edilmezse saklı pay ihlali varsa terditli olarak tenkis de istenebilir.

Vasiyetnameyi değiştirme ve geri alma

Mirasbırakan, kanuni şekle uygun yeni bir vasiyetname yaparak önceki vasiyetten tamamen ya da kısmen dönebilir (TMK m. 542). Vasiyetnameyi yok etmek de geri alma sonucu doğurur; ancak kaza veya üçüncü kişinin kusuruyla yok olan ve içeriği tam belirlenemeyen vasiyetname hükümsüzdür (TMK m. 543). Mirasbırakan önceki vasiyeti kaldırmadan yeni bir vasiyetname yaparsa yeni olan önceki yerine geçer; önceki vasiyetnameyi kuşkuya yer bırakmayacak biçimde tamamlıyorsa ikisi birlikte geçerli kalır. Belirli mal bırakma, mirasbırakanın o malla bağdaşmayan sonraki tasarrufuyla kendiliğinden ortadan kalkar (TMK m. 544).

Pratik kontrol listesi

• Şekil seçerken ihtiyaca bakın: Tartışma riski yüksekse resmî şekil daha güvenli bir yoldur.
• El yazılı vasiyette tarih (yıl, ay, gün) ve imzayı eksiksiz atın; metni baştan sona kendiniz yazın.
• Malları, hakları ve kişileri belirsizliğe yer bırakmayacak şekilde tanımlayın; taşınmazlarda ada-parsel bilgilerine yer verin.
• Saklı payları hesaplayın; aşan tasarruflar tenkis davası konusu olur.
• Vasiyetnamenin yerini güvendiğiniz bir kişiye bildirin; ölümden sonra vasiyetnameyi bulan herkes derhâl sulh hâkimine teslim etmekle yükümlüdür (Vasiyetnamenin Açılması ve Tenfizi).
• İleri yaş veya hastalık söz konusuysa düzenleme sırasındaki ayırt etme gücünü belgeleyen rapor alınmasını değerlendirin.

Sık yapılan hatalar

• El yazılı vasiyeti kısmen bilgisayarda yazmak ya da tarihsiz bırakmak.
• Resmî vasiyette tanık olarak yakınları veya lehine tasarruf yapılan kişileri bulundurmak.
• Sözlü vasiyetin her hastalıkta yapılabileceğini düşünmek.
• Vasiyetle saklı paylı mirasçıların payını tamamen ortadan kaldırabileceğini varsaymak.
• Vasiyetnameyi saklarken ölümden sonra teslim edilmesini sağlayacak bir önlem almamak.

Sonuç

Vasiyetname, doğru şekilde düzenlendiğinde mirasbırakanın iradesini korur; hatalı düzenlendiğinde ise aile içinde uyuşmazlık kaynağı olur. Hangi şeklin seçileceği, vasiyetin içeriği ve saklı pay etkisi her somut durumda ayrıca değerlendirilmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Mirasla ilgili diğer konular için Miras Hukuku sayfamıza da bakabilirsiniz.