Mirasçılık Belgesi Nasıl Alınır?

Bir yakınınızı kaybettikten sonra bankaya, tapuya veya noter huzurunda bir araç devrine gittiğinizde sizden ilk istenen belge mirasçılık belgesidir. Halk arasında "veraset ilamı" olarak bilinen bu belge, kimlerin mirasçı olduğunu ve her birinin payını resmî olarak ortaya koyar. Alınması çoğu zaman basittir; ancak bazı hâllerde noter belge veremez ve mahkeme yoluna gidilir. Belgenin ne anlama geldiğini ve sınırlarını bilmek, sonraki miras işlemlerinin sağlıklı yürümesini sağlar.

Mirasçılık belgesi nedir, ne işe yarar?

Mirasçılık belgesi, başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belgedir (TMK m. 598/1). Atanmış mirasçılar ve vasiyet alacaklıları da, mirasçılar veya başka vasiyet alacaklıları tarafından bir ay içinde itiraz edilmedikçe, lehlerine yapılan ölüme bağlı tasarrufa dayanarak böyle bir belge alabilirler (TMK m. 598/2).

Belge; mirasbırakanın kimliğini ve ölüm tarihini, mirasçıların kimliklerini ve her birinin miras payını, kesirli olarak gösterir. Paylar, Medeni Kanun'daki zümre sistemine göre belirlenir: Birinci zümre altsoydur (TMK m. 495), altsoy yoksa ana ve baba ile onların altsoyu (TMK m. 496), onlar da yoksa büyük ana ve babalar ile altsoyları mirasçı olur (TMK m. 497). Sağ kalan eş, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre dörtte bir, yarı ya da dörtte üç oranında pay alır; hiçbir zümre yoksa mirasın tamamı eşe kalır (TMK m. 499).

Belge, miras hakkını yaratmaz; miras zaten ölümle kendiliğinden geçmiştir (TMK m. 599). Belgenin işlevi, bu hakkı üçüncü kişilere ve kurumlara karşı ispat etmektir. Tapuda intikal, banka hesaplarındaki paranın mirasçılara ödenmesi, araçların devri, şirket paylarının geçişi, sigorta tazminatının alınması ve veraset ve intikal vergisi beyannamesinin verilmesi gibi işlemlerin tamamında belge aranır. Ayrıca mirasla ilgili davaların (muvazaa, tenkis, paylaşma) açılabilmesi için de mirasçılık sıfatının bu belgeyle ortaya konması gerekir.

Noterden alınması

Mirasçılık belgesi, 2011 yılından bu yana noterlerden de alınabilmektedir (Noterlik Kanunu m. 71/A vd.). Mirasçılardan herhangi biri, kimliğiyle birlikte başvurarak nüfus kayıtları üzerinden düzenlenecek belgeyi aynı gün alabilir. Noter, Merkezî Nüfus İdaresi Sistemi'nden mirasbırakanın ve mirasçıların kayıtlarını sorgular, zümre sistemine göre payları hesaplar ve belgeyi düzenler. Ücret, noterlik ücret tarifesine göre belirlenir ve her yıl güncellenir. Uygulamada belgenin elektronik ortamda da talep edilebildiği durumlar vardır; ancak nüfus kayıtlarında eksiklik veya tutarsızlık varsa sistem belge düzenlemez.

Noterin belge düzenleme yetkisi sınırlıdır. Nüfus kayıtlarının mirasçılığı belirlemeye yeterli olmadığı, kayıtlarda çelişki bulunduğu, mirasçılık belgesinin düzenlenmesinin yargılamayı gerektirdiği veya yabancılık unsuru taşıdığı hâllerde noter belge veremez ve ilgiliyi mahkemeye yönlendirir (Noterlik Kanunu m. 71/B). Uygulamada şu durumlar sıklıkla noter yolunu kapatır:

• Mirasbırakanın veya mirasçılardan birinin yabancı uyruklu olması ya da yabancı ülke mahkeme kararlarının söz konusu olması.
• Nüfus kayıtlarında ölüm tarihi, soybağı veya evlilik bilgilerinde eksiklik ya da çelişki bulunması.
• Vasiyetname veya miras sözleşmesiyle atanmış mirasçı ya da vasiyet alacaklısı bulunması.
• Mirasçılardan birinin mirası reddetmiş, mirastan feragat etmiş veya mirasçılıktan çıkarılmış olması.
• Evlilik dışı doğan ve soybağı kurulmamış çocuklar ya da evlat edinme gibi özel durumlar.
• Mirasbırakanın ölümünün gaiplik kararıyla tespit edilmiş olması.

Sulh hukuk mahkemesinden alınması

Noter yolunun kapalı olduğu hâllerde veya mirasçı tercih ettiğinde, mirasçılık belgesi sulh hukuk mahkemesinden istenir. Mirasçılık belgesi verilmesi çekişmesiz yargı işidir (HMK m. 382); herhangi bir sulh hukuk mahkemesine başvurulabilir, çünkü çekişmesiz yargıda yetki kesin değildir. Başvuru dilekçesinde mirasbırakanın kimliği ve ölüm tarihi, mirasçıların kimlikleri ve yakınlık dereceleri belirtilir; nüfus kayıt örneği, ölüm belgesi ve varsa vasiyetname örneği eklenir. Mahkeme, nüfus müdürlüğünden kayıtları getirtir, gerekirse tanık dinler ve belgeyi düzenler.

Mahkeme yolu, çelişkili veya eksik kayıtların araştırılmasına olanak tanır. Örneğin nüfusta kayıtlı olmayan bir ölüm tarihi tanık ve hastane kayıtlarıyla tespit edilebilir; yabancı mahkeme kararları tanıma ve tenfiz yoluyla dikkate alınabilir. Soybağının tespiti gibi gerçek bir çekişme varsa, bu ön sorun ayrı bir davada çözülür ve mirasçılık belgesi o davanın sonucuna göre düzenlenir.

Mirası reddeden mirasçı belgeden silinmez. Yargıtay, mirası reddeden mirasçının yeni mirasçılık belgesinde yine gösterilmesi, ret durumuna işaret edilmesi ve payının kime kalacağının belirtilmesi gerektiğini kabul etmektedir; reddeden mirasçı, miras açıldığında sağ değilmiş gibi değerlendirilir ve payı altsoyuna ya da diğer hak sahiplerine yazılır.

Belgenin hukuki niteliği ve iptali

Mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 598/3). Belge, aksi ispat edilinceye kadar geçerli bir karine oluşturur; ancak maddi anlamda kesin hüküm niteliği taşımaz. Yargıtay, mirasçılık belgesi kararlarının kesin hüküm oluşturmadığını, paylar değiştiğinde ya da gerçeğe aykırılık ortaya çıktığında her mirasçının yeni belge isteyebileceğini veya eski belgenin iptalini dava edebileceğini belirtmektedir.

Belgenin gerçeğe aykırı olduğunu ileri süren kişi, belgede mirasçı olarak gösterilen kişilere karşı mirasçılık belgesinin iptali ve yeni belge verilmesi davası açar. Bu dava, çekişmesiz yargı işinden farklı olarak hasımlı görülür; uygulamada asliye hukuk mahkemesinde açılmaktadır. İptal sebepleri arasında mirasçılardan birinin belgede gösterilmemesi, payların yanlış hesaplanması, sonradan ortaya çıkan bir vasiyetname, soybağının kurulması veya mirasçılıktan çıkarmanın gözetilmemesi sayılabilir. İptal kararı verilince eski belge hükümsüz kalır ve yeni belge düzenlenir.

Belge aldıktan sonra yapılacak işlemler bakımından süreler de önemlidir. Veraset ve intikal vergisi beyannamesi, ölüm Türkiye'de gerçekleşmiş ve mirasçılar Türkiye'de bulunuyorsa ölüm tarihinden itibaren dört ay içinde verilir (7338 sayılı Kanun m. 9); yurt dışı unsurlarında süre uzar. Tapuda intikal için verginin ödenmiş olması şart değildir; ancak taşınmazın satışı aşamasında vergi dairesinden ilişik kesme belgesi istenir. Mirasçılardan biri tek başına, tüm mirasçılar adına elbirliği hâlinde intikal talep edebilir (TMK m. 705).

Sık yapılan hatalar

• Belgede yabancılık unsuru veya vasiyetname varken noterde zaman kaybetmek; doğrudan mahkemeye başvurmak gerekir.
• Mirasçılardan birinin öldüğünü ya da mirası reddettiğini belirtmeyip eksik belge düzenletmek.
• Belgeyi "kesin karar" sanıp, sonradan ortaya çıkan vasiyetname veya mirasçı karşısında iptal yolunun bulunduğunu bilmemek.
• Veraset ve intikal vergisi beyannamesini süresinde vermemek ve ceza ile karşılaşmak.
• Belgeyi aldıktan sonra tapuda intikal işlemini yıllarca yapmamak; bu durum paylaşma ve satış işlemlerini zorlaştırır.
• Hatalı belgeyle yapılan intikal ve paylaşımların sonradan düzeltilmesinin ayrı davalar gerektirdiğini gözden kaçırmak.

Sonuç

Mirasçılık belgesi, miras işlemlerinin kapısını açan anahtardır. Çoğu durumda noterden kısa sürede alınabilir; ancak yabancılık unsuru, vasiyetname, kayıt çelişkisi veya ret gibi hâllerde mahkeme yolu zorunludur. Belgenin kesin hüküm oluşturmadığını, gerçeğe aykırı olduğunda her zaman iptal edilebileceğini bilmek, hem hatalı belgeyle hak kaybına uğramayı hem de belgenin yanlış kullanılmasını önler.