Kamu Görevlisinin Hukuki Sorumluluğu ve İdarenin Rücu Hakkı

Bir doktor ameliyatta hata yapar, bir polis memuru hukuka aykırı biçimde müdahale eder ya da bir belediye çalışanı dikkatsizlik sonucu zarara yol açar. Zarar gören kişi çoğu zaman kime karşı dava açacağını bilemez: Görevliye mi, görevlinin bağlı olduğu kuruma mı? Türk hukuku bu soruya anayasal bir cevap verir. Bu yazı, kamu görevlisinin hukuki sorumluluğunu, tam yargı davasının işleyişini ve idarenin rücu hakkını özetler.

Temel kural: dava idareye karşı açılır

Anayasa'nın 125. maddesi idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğunu belirtir. Anayasa m. 129/5 ise memurlar ve diğer kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davalarının, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ve kanunun gösterdiği şekil ve şartlara uygun olarak ancak idare aleyhine açılabileceğini hükme bağlar. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 13 de kişilerin kamu hukukuna tabi görevlerle ilgili olarak uğradıkları zararlardan dolayı bu görevleri yerine getiren personel aleyhine değil, ilgili kurum aleyhine dava açacaklarını öngörür. Anayasa Mahkemesi ve Danıştay kararlarında bu korumanın idari yetkilerin kullanımıyla sınırlı olduğu ve açıkça kişisel kusura dayanan davranışları kapsamadığı kabul edilmektedir; bu nedenle davanın hangi hasma yöneltileceği kusurun niteliğine göre belirlenir.

Zimmet hâli ayrıca düzenlenmiştir: Devlet dairelerine tevdi veya bu dairelerce tahsil veya muhafaza edilen para ve para hükmündeki değerli kâğıtların personel tarafından zimmete geçirilmesi hâlinde zimmete geçirilen miktar, cezai takibat sonucu beklenmeden Hazine tarafından hak sahibine ödenir; kurumun sorumlu personele rücu hakkı saklıdır.

Hizmet kusuru, kişisel kusur ve kusursuz sorumluluk

İdarenin sorumluluğu üç temelde ortaya çıkabilir:

• Hizmet kusuru. İdarenin yürütmekle görevli olduğu hizmetin kuruluşunda, düzenlenişinde veya işleyişinde nesnel bir bozukluk, aksaklık veya boşluk bulunmasıdır; hizmet kötü, geç ya da hiç işlemiyorsa kusur vardır. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu bir kararında hizmet kusurunun kişisel kusurdan farklı olarak nesnel ve anonim bir niteliği olduğunu vurgulamış; sağlık hizmetinde gereken tıbbi özenin gösterilmemesini, illiyet bağı raporlarda kesin kurulamasa bile, idarenin sorumluluğunu doğuran bir hizmet kusuru saymıştır.
• Kişisel kusur. Görevlinin görevle bağı bulunmayan veya görevden ayrılabilen, kasıt veya ağır kusur taşıyan davranışıdır. Hizmet kusuru ile kişisel kusurun birleştiği olaylarda, mağdur idareye karşı dava açabilir; idare de ödediği tazminat için kusurlu görevliye rücu eder.
• Kusursuz sorumluluk. Kusur olmasa bile tehlike, sosyal risk veya fedakârlığın denkleştirilmesi gibi ilkeler çerçevesinde idarenin tazmin yükümlülüğü doğabilir.

Ayrımın mahkemelerce somut olaya göre yapılması gerektiğinden, olay kurgusunu ve kusur iddialarını dava dilekçesinde ayrı ayrı açıklamak önemlidir.

Tam yargı davası: önce idareye başvuru

İdari işlemden doğan zararlar için iptal davasıyla birlikte tam yargı davası açılabilir; iptal kararı veya kanun yollarında verilecek karar sonrasında, kararın tebliğinden itibaren dava süresi içinde de tam yargı davası açılabilir (İYUK m. 12). İdari eylemden doğan zararlarda ise dava açmadan önce, eylemi yazılı bildirim üzerine veya başka surette öğrendiğiniz tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarınızın yerine getirilmesini istemeniz gerekir. İstek kısmen veya tamamen reddedilirse, ret işleminin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında otuz gün içinde cevap verilmezse bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi (altmış gün) içinde dava açılabilir (m. 13). Yetkili mahkeme, zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili mahkeme, bulunamazsa hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer, bu da yoksa davacının ikametgâhının bulunduğu yer idare mahkemesidir (m. 36). Süre ayrıntıları için idari yargıda dava açma süreleri yazımıza bakabilirsiniz.

Tazminat ve vergi davalarında idare, mahkeme kararının tebliğ tarihi ile ödeme tarihi arasındaki süreye tecil faizi oranında faiz öder; ancak karar davacıya tebliğ edildikten sonra banka hesap numarasının idareye bildirildiği tarihe kadar geçen süre için faiz işlemez (m. 28/6). Bu yüzden mahkeme kararından sonra hesap numarasını idareye yazılı bildirmek ödeme sürecini hızlandırır. Dava dilekçesi örneği için tam yargı tazminat dava dilekçesi örneğine bakabilirsiniz.

Rücu: idare görevliye ne zaman başvurur?

Anayasa'daki “rücu edilmek kaydıyla” ifadesi, idarenin tazminatı ödedikten sonra kusurlu görevliye rücu etmesi gerektiği yönünde yorumlanır; kusurun niteliği ve oranı ise somut olayda belirlenir. 657 sayılı Kanun m. 12'ye göre Devlet memurunun kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizliği sonucu idare zarara uğratılmışsa zararın ilgili memur tarafından rayiç bedel üzerinden ödenmesi esastır; zararın tahsilinde genel hükümler uygulanır. Fiilin meydana geldiği tarihte en alt derecenin birinci kademesindeki memurun brüt aylığının yarısını geçmeyen zararlar, memur kabul ederse disiplin amiri veya kurulu kararına göre ödenir. İşkence veya zalimane, gayriinsani ya da haysiyet kırıcı muamele suçları nedeniyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları sonucunda Devletçe ödenen tazminatlar bakımından da sorumlu personele rücu edilir (m. 13).

Rücuda önemli noktalar şunlardır: İdare, sorumluluğu mağdura karşı üstlenmiştir; rücu mağdurun hakkını etkilemez. Rücu davasının hangi yargı yerinde açılacağı ve görevlinin ne oranda sorumlu tutulacağı, kusurun hizmet veya kişisel kusur olarak nitelendirilmesine ve olayın özelliklerine göre farklılık gösterebilir ve uygulamada tartışmalıdır. Rücu ile karşılaşan görevli, kusur oranını, kendisine verilen talimatları, kurumun eksik donanımını ve zararın nedensellik bağını savunabilir; zamanaşımı ve usul itirazları da ileri sürülebilir.

Ceza ve disiplin sorumluluğu

Hukuki sorumluluk, ceza ve disiplin sorumluluğundan bağımsızdır. Görevliler hakkında işledikleri iddia edilen suçlardan ötürü ceza kovuşturması açılması, kanunla belirlenen istisnalar dışında, kanunun gösterdiği idari merciin iznine bağlıdır (Anayasa m. 129/6; 4483 sayılı Kanun). Aynı olay için disiplin cezası verilmesi, ceza ve tazminat davalarının açılmasına engel değildir; ceza mahkûmiyeti disiplin yaptırımını da gündeme getirebilir (657 sayılı Kanun m. 131). Disiplin süreçleri için memur disiplin cezalarına itiraz yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Dava dilekçesini yalnızca kusurlu görevliye yöneltmek; hasım olarak ilgili idareyi göstermemek.
• İYUK m. 13 başvurusunu yapmadan dava açmak veya bir yıllık öğrenme süresini kaçırmak.
• Hizmet kusurunu ve kişisel kusuru dilekçede ayırmamak; delillerini (tutanak, rapor, tanık) toplamamak.
• İdare ile birlikte sorumlu olabilecek üçüncü kişileri değerlendirmemek.
• Rücu ile karşılaşan görevli olarak savunma süresini kaçırmak.

Sonuç

Kamu görevlisinin verdiği zararda hak arama yolunun idareye yöneltilmesi, mağdur açısından güvence, görevli açısından ise rücu riski demektir. Başvuru süreleri, kusur nitelendirmesi ve rücunun kapsamı her olayda farklı olduğundan, bu yazı bireysel hukuki değerlendirmenin yerini tutmaz. Alanla ilgili diğer içerikler için idare ve vergi hukuku sayfasına bakabilirsiniz.