Velayetin Kaldırılması (TMK m. 348)

Velayet, anne babaya çocuk üzerinde tanınmış bir üstünlük değil, çocuğun bakımını, eğitimini ve korunmasını sağlama görevidir. Bu görev ağır biçimde aksadığında hukuk, çocuğu korumak için başvurduğu en ağır araçlardan birine başvurur: velayetin kaldırılması. Boşanma sonrasında velayetin diğer ebeveyne verilmesinden farklı olarak bu önlem, ebeveynin velayet yetkisini ortadan kaldırır ve bu nedenle yalnızca sıkı koşullarda uygulanır. Bu rehberde TMK m. 348'in şartlarını, mahkemedeki süreci, acil koruma yollarını ve kararın sonuçlarını anlatıyoruz.

Velayetin kaldırılması nedir, değiştirilmesinden farkı nedir?

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır ve velayet yasal sebep olmadıkça ana ve babadan alınamaz (TMK m. 335). Velayetin kaldırılması, çocuğun korunmasına yönelik bir kamu düzeni önlemidir: çocuğun menfaati tehlikede olduğu için ebeveynin yetkisi ortadan kalkar. Velayetin değiştirilmesi ise çoğunlukla boşanma sonrasında, yeni olgular nedeniyle velayetin bir ebeveynden alınıp diğerine verilmesidir (TMK m. 183). İki dava benzer olaylara dayanabilir; ancak kaldırmada amaç ebeveynler arasındaki dengeyi yeniden kurmak değil, çocuğu korumaktır.

Hangi şartlarda velayet kaldırılır?

Hâkim, çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğünde önce ana ve babanın çare bulup bulamayacağına bakar; çare bulunamıyorsa çocuğun korunması için uygun önlemleri alır (TMK m. 346). Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişimi tehlikedeyse çocuk ana babadan alınarak bir aile yanına ya da kuruma da yerleştirilebilir (TMK m. 347). Çocuk Koruma Kanunu'nda ise danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma tedbirleri öngörülmüştür (5395 sayılı Kanun m. 5).

Velayetin kaldırılması bu önlemlerin de ötesinde bir adımdır. TMK m. 348'e göre diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa, hâkim şu hâllerde velayetin kaldırılmasına karar verir:

• Ana veya babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerden biriyle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi,
• Ana veya babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi ya da ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması.

Uygulamada ağır ihmal, çocuğun şiddete veya istismara açık bırakılması, tedavi gerektiren bağımlılık, ağır ruhsal hastalık, uzun süreli cezaevinde bulunma veya çocuğun terk edilmesi bu kapsamda tartışılır. Her ihmal velayetin kaldırılmasına yetmez; "ağır" bir savsaklama ve önlemlerin yetersizliği aranır. Velayete sahip ebeveynin yeniden evlenmesi tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektiriyorsa velayet sahibi değiştirilebilir ya da çocuğa vasi atanabilir (TMK m. 349). Kararda aksi belirtilmedikçe kaldırma, mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar.

Kim başvurur, hangi mahkeme görevlidir?

Velayetin kaldırılması aile hukukuna ilişkin bir iştir ve aile mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m. 4). Uygulamada başvuruyu çocuğun ana veya babası, bakımından sorumlu yakınları, sosyal hizmet birimleri ya da Cumhuriyet savcısı yapar; hâkim durumu öğrenirse kendiliğinden de harekete geçebilir. Çocuğun korunma ihtiyacını öğrenen adli ve idari makamlar, kolluk, sağlık ve eğitim kuruluşları ise durumu sosyal hizmet birimlerine bildirmekle yükümlüdür (5395 sayılı Kanun m. 6).

Yargılama bakımından önemli bir nokta, velayetin kaldırılmasının çekişmesiz yargı işi sayılmasıdır (HMK m. 382/2-b-13). Bu nedenle hâkim delilleri kendiliğinden araştırır (HMK m. 385/2), karar maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz ve koşullar değişirse yeniden değerlendirilebilir (HMK m. 388). Velayet, tarafların serbestçe tasarruf edebileceği bir konu olmadığından dava şartı arabuluculuk da yoktur. Yetki konusunda çekişmesiz yargı kuralı (HMK m. 384) esas alınır; dosya açılmadan önce güncel yetki uygulamasının kontrol edilmesi yerindedir. Çocuk "korunma ihtiyacı olan çocuk" ise çocuk mahkemesi koruyucu ve destekleyici tedbirin yanında velayet, vesayet, nafaka ve kişisel ilişki konularında da karar verebilir (5395 sayılı Kanun m. 7).

Süreç, deliller ve geçici koruma

Dilekçede velayet görevinin hangi olgularla yerine getirilmediği, daha önce hangi önlemlerin alındığı ve neden sonuç vermediği tarihleriyle anlatılmalıdır. Okul ve sağlık kayıtları, kolluk tutanakları, savcılık dosyaları, sosyal hizmet incelemeleri ve tanıklar bu dosyaların temel delilleridir. Adliyelerde görevlendirilen psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı ev ve okul incelemesi yaparak sosyal inceleme raporu hazırlar (4787 sayılı Kanun m. 5). İdrak çağındaki çocuğun görüşü de uzman eşliğinde alınır; çocuğun görüşü bağlayıcı değildir, ancak üstün yarar değerlendirmesinde dikkate alınır. Yargıtay, velayet konusunda kamu düzeni ve resen araştırma ilkesini vurgulamakta, çocuğun uygun ortamda dinlenmesini beklemektedir.

Çocuk acil tehlike altındaysa dava sonucunu beklemek gerekmez. Tehlike anında 112 veya kolluğa, 183 Sosyal Destek Hattı'na ya da Cumhuriyet başsavcılığına başvurulabilir. Derhâl korunma altına alınması gereken çocuk, sosyal hizmet kurumu tarafından bakım ve gözetim altına alınır ve kurum en geç beş gün içinde çocuk hâkimine başvurur; acil korunma kararı en çok otuz gün için verilebilir (5395 sayılı Kanun m. 9). Aile mahkemesindeki dosyada da çocuğun geçici olarak kimin yanında kalacağı gibi konularda ihtiyati tedbir istenebilir (HMK m. 389/2; 4787 sayılı Kanun m. 6).

Kararın sonuçları

• Vasi atanması: Velayet ana ve babanın ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır (TMK m. 348). Vesayet makamı sulh hukuk mahkemesidir; vasi seçiminde çocuğun yakın hısımları öncelik taşır (TMK m. 397, 414). Süreç için vasi atanması rehberimize bakabilirsiniz.
• Bakım yükümlülüğü: Velayetin kaldırılması, ana ve babanın çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz (TMK m. 350). Ödeme gücü yoksa bu giderler Devletçe karşılanır.
• Kişisel ilişki: Velayeti kaldırılan ebeveynin çocukla ilişkisi kendiliğinden sona ermez; hâkim çocuğun yararına göre bunu düzenler, sınırlar veya reddedebilir (TMK m. 323-324). Bu konuda kişisel ilişki rehberi yol gösterir.
• Geri verilme: Kaldırmayı gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hâkim, kendiliğinden ya da ana veya babanın istemi üzerine velayeti geri verir (TMK m. 351/2).

Kanun yolu

İlk derece mahkemesinin kararına karşı, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir (HMK m. 387). Bölge adliye mahkemesinin çekişmesiz yargı işlerinde verdiği kararlar temyiz edilemez (HMK m. 362/1-ç). Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de bir kararında velayetin kaldırılması, velayetin eşlerden birinden alınarak diğerine verilmesi ve kaldırılan velayetin geri verilmesinin çekişmesiz yargı işi olduğunu, bu nedenle bölge adliye mahkemesi kararlarına karşı temyiz yolunun kapalı bulunduğunu belirtmiştir. İstinaf aşamasında eksik delillerin ve uzman raporunun tamamlanması bu yüzden büyük önem taşır.

Sık yapılan hatalar

• Önlem almadan doğrudan velayetin kaldırılmasını istemek; daha hafif önlemlerin neden yetersiz kaldığını göstermemek.
• Yalnızca ebeveynler arasındaki husumeti anlatmak, çocuğun somut durumunu belgelememek.
• Kolluk, okul ve sağlık kayıtlarını baştan toplamamak ve tanıkları önceden belirlememek.
• Çocuğu ebeveynler arasında taraf tutmaya zorlamak veya çocuğu tekrar tekrar sorgulamak.
• Velayetin kaldırılması ile değiştirilmesini karıştırarak yanlış talep sonucu belirlemek.
• Velayetin kaldırılmasının bakım ve nafaka yükümlülüğünü ortadan kaldırdığını varsaymak.

Sonuç

Velayetin kaldırılması, çocuğun korunması gerektiğinde başvurulan son çare niteliğinde bir önlemdir ve ancak diğer önlemlerden sonuç alınamadığında veya bunların yetersiz kalacağı anlaşıldığında gündeme gelir. Mahkeme, uzman raporu ve çocuğun görüşüyle çocuğun üstün yararını araştırır; karar çekişmesiz yargı niteliğinde olduğundan istinaf süresi kısadır. Her olay kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir; acil tehlike varsa dava sonucunu beklemeden koruma yollarına başvurulması gerekir.