Ortak Velayet Türkiye'de Mümkün mü?

Boşanan eşlerin çoğu, çocuk hakkında karar verme yetkisinin tek bir ebeveyne geçmesini istemez. "Ortak velayet" tam olarak bu ihtiyaca karşılık gelir: Boşanma sonrasında da çocuk hakkındaki önemli kararların anne ve babanın birlikte alınması. Türk hukukunda konu hâlâ tartışmalıdır; kanun metni boşanmada velayetin çocuk kendisine bırakılan tarafa ait olduğunu söylerken, Yargıtay içtihadı bazı dosyalarda ortak velayete imkân tanımıştır. Bu rehberde güncel durumu temkinli biçimde özetliyoruz.

Kanun ne diyor?

Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz (TMK m. 335). Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velayeti eşlerden birine verebilir. Velayet, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336). Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir (TMK m. 337).

Kanun, boşanma sonrası ortak velayeti açıkça düzenlemez; "çocuk kendisine bırakılan taraf" ifadesi ise tek ebeveyni çağrıştırır. Bu nedenle uzun yıllar boyunca uygulamada velayet tek ebeveyne verilmiştir.

Yargıtay'ın yaklaşımı

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 2017 yılında verdiği bir kararla ortak velayetin Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmadığını kabul etmiştir. Bu karardan sonra bazı ilk derece ve bölge adliye mahkemeleri, özellikle tarafların birlikte istediği ve çocuğun yararına olduğu dosyalarda ortak velayete hükmetmiş veya protokoldeki ortak velayet düzenlemesini onaylamıştır.

Bununla birlikte uygulama yeknesak değildir; ortak velayet genel kural hâline gelmemiştir. Kanunda açık bir hüküm bulunmaması, mahkemelerin her dosyada çocuğun üstün yararını, tarafların iş birliği kapasitesini ve çocuğun düzeninin korunup korunamayacağını ayrıca değerlendirmesini gerektirir. Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan hâkim delilleri kendiliğinden araştırır ve tarafların anlaşması hâkimi bağlamaz. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme de ana ve babanın çocuğun yetiştirilmesi ve gelişiminden ortak sorumlu olduğu ilkesini benimser (m. 18); ancak bu ilke, mahkemeyi her dosyada ortak velayete hükmetmeye zorlamaz, çocuğun yararına uygun düzenin belirlenmesinde yol gösterir.

Hangi koşullarda gündeme gelir?

Uygulamada ortak velayetin değerlendirilmesinde şu unsurlar gözetilir:

• Tarafların birlikte istemesi; özellikle anlaşmalı boşanma protokolünde açıkça düzenlenmesi.
• Çocuğun üstün yararı: yaşı, bağlanma düzeyi, okul ve çevre düzeninin korunması.
• Ebeveynler arasında sağlıklı iletişim ve karşılıklı iş birliği; uyuşmazlık düzeyinin düşük olması.
• Ebeveynlerin yaşadığı yerlerin yakınlığı ve çocuğun günlük düzeninin sürdürülebilirliği.
• Sosyal inceleme raporu ve pedagog görüşü ile idrak çağındaki çocuğun kendi görüşü.
• Şiddet, tehdit, bağımlılık veya 6284 sayılı Kanun kapsamında tedbir kararı gibi engel teşkil edebilecek durumların bulunmaması.

Anlaşmalı boşanmada hâkim, tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmeli ve çocuklara ilişkin düzenlemeyi uygun bulmalıdır; gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir (TMK m. 166/3). Bu nedenle protokoldeki ortak velayet hükmü, hâkim tarafından onaylanmadıkça sonuç doğurmaz. Genel çerçeve için anlaşmalı ve çekişmeli boşanma rehberine de bakabilirsiniz.

Protokolde nelere dikkat edilmeli?

"Ortak velayet" ibaresi tek başına yeterli değildir; çünkü kavram, çocuğun günlük hayatına ilişkin soruları kendiliğinden çözmez. Düzenlemede şunların açık yazılması gerekir:

• Çocuğun yerleşim yeri ve okul kaydının hangi adreste yapılacağı,
• Diğer ebeveynle kişisel ilişkinin gün, saat, tatil ve bayram düzeni (çocukla kişisel ilişki rehberi),
• İştirak nafakası veya giderlere katılma biçimi,
• Eğitim, sağlık, dini eğitim ve yurt dışı seyahat gibi önemli konularda karar mekanizması,
• Anlaşmazlık çıkması hâlinde izlenecek yol.

Çocuğun dini eğitimini belirleme hakkı ana ve babaya aittir (TMK m. 341); ana ve baba, velayetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidir (TMK m. 342). Pratikte ortak velayet, okul, hastane ve seyahat işlemlerinde iki ebeveynin uyumunu gerektirir; bu uyum yoksa süreç kilitlenebilir.

Velayetin kapsamı ve çocuğun görüşü

Velayet; ana ve babanın çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları almasını ve uygulamasını kapsar. Ana ve baba, çocuğa olgunluğu ölçüsünde hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutar (TMK m. 339). Ortak velayet tartışmasında da aynı ilke geçerlidir: İdrak çağındaki çocuğun görüşü uzman eşliğinde alınabilir, ancak çocuğun isteği tek başına belirleyici değildir; hâkim bu beyanı sosyal inceleme raporu ve diğer delillerle birlikte çocuğun üstün yararı ölçüsünde değerlendirir.

Çekişmeli davada ortak velayet

Çekişmeli boşanma davasında taraflardan biri ortak velayete karşı çıkıyorsa, ortak velayet karşılıklı güven ve iş birliği gerektirdiğinden mahkemenin buna hükmetme ihtimali zayıflar. Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan hâkim yine de tarafların talebiyle bağlı kalmaksızın çocuğun yararını araştırır ve gerektiğinde uzman raporu ister. Bu nedenle çekişmeli davada ortak velayet talep eden tarafın, çocuğun düzenini ve diğer ebeveynle iş birliğini somut olgularla göstermesi gerekir.

Riskler ve alternatifler

Ortak velayetin önemli bir riski, ebeveynler arasında sonradan çıkacak uyuşmazlıkların çocuğun günlük işlemlerini aksatmasıdır. Hâkim çocuğun yararına aykırı bulursa protokolü onaylamayabilir veya velayeti tek ebeveyne verebilir. Koşullar değiştiğinde, örneğin ebeveynlerden biri başka bir yere taşındığında ya da yeniden evlendiğinde, hâkim re'sen veya talep üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m. 183); velayetin değiştirilmesi hâlinde izlenecek yol için velayetin değiştirilmesi davası rehberine bakabilirsiniz.

Ortak velayet yerine tek ebeveynde velayet ile geniş bir kişisel ilişki düzeni, bilgi paylaşımı ve önemli konularda karşılıklı danışma yükümlülüğü de tercih edilebilir. Bu yöntem, çocuğun düzenini korurken diğer ebeveynin sürece katılımını güvence altına alabilir.

Sık yapılan hatalar

• Protokole yalnızca "ortak velayet" yazıp çocuğun kimde kalacağı, nafaka ve karar mekanizmasını belirsiz bırakmak.
• Hâkimin protokolü mutlaka onaylayacağını varsaymak.
• Aralarında yüksek çatışma bulunan ebeveynler olarak ortak velayet talep etmek.
• Şiddet geçmişini veya mevcut tedbir kararlarını sosyal inceleme sürecinde göz ardı etmek.
• Ortak velayet düzenlemesinin sonradan değiştirilemeyeceğini sanmak.
• Çocuğun yaşını, görüşünü ve düzenini dikkate almadan yalnızca ebeveynlerin çıkarına göre düzenleme yapmak.

Sonuç

Türk hukukunda boşanma sonrası ortak velayeti açıkça düzenleyen bir hüküm yoktur; kanun metni velayeti çocuğun bırakıldığı tarafa bağlar. Yargıtay'ın ortak velayeti kamu düzenine açıkça aykırı bulmaması bazı dosyalarda bu düzenin uygulanmasına imkân tanımıştır, ancak uygulama yeknesak değildir. Karar, tarafların birlikte iradesine, iş birliği kapasitesine ve her şeyden önce çocuğun üstün yararına bağlıdır. Ortak velayet düşünen eşlerin, çocuğun yerleşimi, nafaka ve karar mekanizmasını ayrıntılı bir protokolle düzenlemeleri ve güncel içtihadı izlemeleri yerindedir.