Haksız Tutuklama Tazminatı

Yakalama ve tutuklama, kişinin özgürlüğünü yargılama sonuçlanmadan kısıtlayan koruma tedbirleridir. Soruşturma kovuşturmaya yer olmadığıyla sonuçlandığında ya da dava beraatle bittiğinde, bu süre boyunca yaşanan özgürlük kaybının telafisi sorusu gündeme gelir. Anayasa'nın 19. maddesi ve Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141 ile 144. maddeleri, belirli hâllerde Devletin kişinin zararını karşılamasını öngörür. Tutuklama kararının verildiği gün hukuka uygun olması, sonradan tazminat hakkı doğmasına engel değildir. Bu yazıda tazminat hâllerini, başvuru yerini ve sürelerini, tazminatın kapsamını ve diğer başvuru yollarını açıklıyoruz.

Hangi hâllerde tazminat istenebilir?

CMK m. 141/1, suç soruşturması veya kovuşturması sırasında koruma tedbirlerine maruz kalan kişilere, aşağıdaki hâllerde maddi ve manevi her türlü zararlarını Devletten isteme hakkı tanır:

• Kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilen,
• Kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan,
• Kanuni hakları hatırlatılmadan veya hatırlatılan haklarından yararlandırılma isteği yerine getirilmeden tutuklanan,
• Kanuna uygun tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii önüne çıkarılmayan ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmeyen,
• Kanuna uygun yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına ya da beraate karar verilen,
• Mahkûm olup gözaltı ve tutuklulukta geçirdiği süre hükümlülük süresinden fazla olan veya öngörülen cezanın yalnızca para cezası olması nedeniyle bu cezayla cezalandırılan,
• Yakalama ve tutuklama nedenleri ile suçlamalar kendisine açıklanmayan veya yakalanması yakınlarına bildirilmeyen,
• Hakkındaki arama kararı ölçüsüz biçimde gerçekleştirilen,
• Eşyasına veya malvarlığı değerlerine koşulları oluşmadığı hâlde el konulan, korunması için gerekli tedbirler alınmayan ya da zamanında geri verilmeyen,
• Yakalama, adli kontrol veya tutuklamaya karşı kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan,
• Konutunu terk etmemek veya tedavi ve muayene tedbirlerine tabi olmak gibi adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraate karar verilen.

Genel veya özel af, şikâyetten vazgeçme ve uzlaşma gibi nedenlerle kovuşturmaya yer olmadığına ya da davanın düşmesine karar verilenler, kusur yeteneği bulunmadığı için ceza verilmeyenler ve adli makamlar önünde gerçek dışı beyanla suç işlediğini bildirerek gözaltına ya da tutuklanmaya neden olanlar tazminat isteyemez (CMK m. 144).

Başvuru nereye ve hangi sürede yapılır?

Tazminat istemi, karar veya hükmün kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde yapılmalıdır (CMK m. 142/1). Başvuru yeri, tazminat hâlinin türüne göre iki yoldan birine ayrılır:

• Tazminat Komisyonu. Kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı sonrası tazminat, mahkûmiyet süresinden fazla tutukluluk ve belirli adli kontrol yükümlülükleri nedeniyle yapılacak istemler (CMK m. 141/1-e, f ve l), 6384 sayılı Kanun kapsamında Adalet Bakanlığı bünyesindeki Tazminat Komisyonuna yapılır. Komisyon bu istemleri değerlendirirken CMK m. 141, 143 ve 144 hükümlerini uygular; Komisyon kararlarına karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir (6384 sayılı Kanun m. 5/B, m. 7).
• Ağır ceza mahkemesi. Diğer hâllerde, örneğin hukuka aykırı yakalama ve tutuklamada, arama ve el koymada, istem zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesine yapılır (CMK m. 142/2). Karara karşı istemde bulunan, Cumhuriyet savcısı veya Hazine temsilcisi istinaf yoluna başvurabilir; bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararları kesindir (CMK m. 142/8).

Komisyon yoluna ilişkin düzenlemeler, 1 Haziran 2024'ten sonra kesinleşen karar veya hükümler ile bu tarihten sonra yapılan istemler bakımından uygulanır; eski dönem dosyalarında önceki hükümler geçerlidir (CMK Geçici Madde 6). Başvurunun yanlış mercie yapılması hâlinde istem diğer mercie gönderilir ve ilk başvuru tarihi esas alınır. Dilekçede açık kimlik ve adres, zarara uğranılan işlem, zararın niteliği ve miktarı belirtilmeli ve belgeleri eklenmelidir. Eksiklik varsa bir ay içinde giderilmesi istenir; giderilmezse istem reddedilir (CMK m. 142/3-4). Ağır ceza mahkemesi, yeterli bulduğu dilekçeyi Devlet Hazinesinin temsilcisine tebliğ ederek iki hafta içinde yazılı beyanını ister ve kararını duruşmalı olarak verir (CMK m. 142/5, 142/7).

Tazminatın kapsamı ve ödenmesi

Mahkeme veya Komisyon, tazminat miktarını tazminat hukukunun genel ilkelerine göre belirler ve gerekli araştırmayı yapabilir (CMK m. 142/6). Maddi zarar olarak ücret veya kazanç kaybı, tutuklu kalınan süreye bağlı masraflar gibi belgelenebilen kalemler; manevi zarar olarak özgürlükten yoksun kalmanın kişi ve aile üzerindeki etkisi ileri sürülebilir. Tazminat davalarında nispi avukatlık ücreti ödenir; ancak bu ücret, sulh ceza hâkimliklerinde takip edilen işler için belirlenen maktu ücretten az, ağır ceza mahkemelerinde takip edilen davalar için belirlenen maktu ücretten fazla olamaz (CMK m. 142/9).

Tazminata ilişkin mahkeme kararları kesinleşmeden ve idari başvuru süreci tamamlanmadan icraya konulamaz. Kesinleşen karardaki tazminat ve vekâlet ücreti, bildirilen banka hesabına otuz gün içinde ödenir (CMK m. 142/10). Kovuşturmaya yer olmadığı kararının sonradan kaldırılması veya yargılamanın aleyhe yenilenmesiyle mahkûm edilenlere ödenen tazminatlar geri alınabilir (CMK m. 143). İftira konusunu oluşturan suç veya yalan tanıklık nedeniyle gözaltına alınma ve tutuklama hâllerinde Devlet, iftira eden veya yalan tanıklıkta bulunan kişiye rücu eder (CMK m. 143/3). Hâkim ve Cumhuriyet savcılarının kararları veya işlemleri nedeniyle açılacak tazminat davaları ise ancak Devlet aleyhine açılabilir; Devlet, görevini kötüye kullanan hâkim ve savcılara ödediği tazminat için bir yıl içinde rücu eder (CMK m. 141/3-4).

Anayasa Mahkemesi ve diğer yollar

Tutukluluğun hukuka aykırı olduğunu düşünüyorsanız, başvuru yollarını tükettikten sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilirsiniz (6216 sayılı Kanun m. 47). Anayasa Mahkemesi bir kararında, tutuklama nedenlerinin katalog suç sayılmayan dolandırıcılıkta varsayılarak tutuklama yapılmasını kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali olarak değerlendirmiştir. İhlal tespit edildiğinde Mahkeme tazminata hükmedebilir. Tutuklama ve adli kontrol kararlarına itiraz ve tahliye talebi yolları için tutuklama ve adli kontrol rehberimize bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Üç aylık ve bir yıllık süreleri kaçırmak; sürenin kesinleşmenin tebliğinden başladığını bilmemek.
• Kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararının kesinleşme tarihini belgelemeden başvurmak.
• Başvuru merciini yanlış belirleyerek süreci uzatmak.
• Zararı belgelemeden genel bir talepte bulunmak; ücret kaydı, SGK dökümü ve tutuklulukta kalınan gün sayısı gibi belgeleri eklememek.
• Tutukluluk dışındaki haksız uygulamaları, örneğin ölçüsüz arama veya el koymayı talepten çıkarmak.
• Kararda belirtilen tazminat hakkı bildirimini dikkate almamak (CMK m. 141/2).

Sonuç

Haksız tutuklama tazminatı, yalnızca hukuka aykırı tutuklamalarda değil, kanuna uygun tutuklanmış olsa bile sonunda beraat eden veya kovuşturmaya yer olmadığına karar verilen kişiler için de söz konusu olabilir. Başvurunun Tazminat Komisyonuna mı ağır ceza mahkemesine mi yapılacağı, tazminat hâline göre değişir ve üç aylık süre kesinleşmenin tebliğinden işlemeye başlar. Zararı belgelemek ve süreleri takip etmek, hakkın kullanılabilmesi için gereklidir. Hakkınızda kovuşturmaya yer olmadığına veya beraate karar verilmişse, kararın kesinleşme şerhini ve tebliğ tarihini gecikmeden temin etmeniz süre bakımından önem taşır.