Çekte Muhatap Bankanın Sorumluluğu

Çek, bankadan çekilen bir ödeme emridir ve çekin tahsilinde en kritik aktör muhatap bankadır. Hamil çekin karşılığının çıkmayacağını ibraz sırasında öğrenir; bu anda bankanın ne yapması gerektiği, hamilin neleri isteyebileceği ve bankaya hangi hâllerde dava açılabileceği çoğu zaman bilinmez. Bu yazıda muhatap bankanın çek karşısındaki yükümlülüklerini ve sorumluluk türlerini 5941 sayılı Çek Kanunu ile TTK'daki hükümler çerçevesinde açıklıyoruz. Hamilin karşılıksız çekte izleyeceği genel yol için Karşılıksız Çek: Hamilin Hakları ve İzlenecek Yol yazısına da bakabilirsiniz.

Muhatap banka ve çekin ödenmesi

Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatap ancak bir banka olabilir; başka bir kişi üzerine düzenlenen çek yalnız havale hükmündedir (TTK m. 782). TTK'nın çek hükümlerinde "banka"dan amaç, Bankacılık Kanunu'na tabi kuruluşlardır (TTK m. 815). Düzenleyenin muhatap nezdinde çekin ancak bir kısım karşılığı varsa muhatap bu tutarı ödemekle yükümlüdür (TTK m. 783/2); karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan çeki düzenleyen kişi ise çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle yükümlü olduğu gibi hamilin uğradığı zararı da tazmin eder (TTK m. 783/3). Çek görüldüğünde ödenir (TTK m. 795) ve düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir (TTK m. 796). Karşılığı bulunan çek, hesabın bulunduğu bankanın herhangi bir şubesine ibraz edildiğinde hamilin varsa vergi kimlik numarası saptandıktan sonra ödenir; hesabın bulunduğu şubeden başka bir şubeye ibraz edilirse o şubece karşılığı sorulmak suretiyle ödenir (Çek Kanunu m. 3/1). Muhatap, cirolar arasında düzenli bir teselsül bulunup bulunmadığını incelemekle yükümlüdür; ancak cirantaların imzalarının geçerliliğini araştırmak zorunda değildir (TTK m. 801).

Karşılıksız çekte kanuni sorumluluk (Çek Kanunu m. 3/3)

Muhatap banka, ibraz eden düzenleyici dışındaki hamile, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için çekin karşılığının hiç bulunmaması hâlinde kanunda belirtilen tutarı, karşılığın kısmen bulunması hâlinde ise çek bedelini aşmamak koşuluyla kısmi karşılığa ilave edilerek kanundaki tutara tamamlayacak miktarı ödemekle yükümlüdür. Kanun bu yükümlülüğü, hesap sahibi ile banka arasında çek defterinin teslimi sırasında yapılmış, dönülemeyecek bir gayrinakdî kredi sözleşmesi hükmünde saymıştır. Bu tutar Türkiye İstatistik Kurumunun fiyat endekslerindeki değişimler gözetilerek Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca her yıl ocak ayında belirlenir ve Resmî Gazete'de yayımlanır; bu nedenle ibraz tarihinde geçerli tutar kontrol edilmelidir.

Bu sorumluluk kusursuzdur: hamil, bankanın bir kusurunu ispat etmek zorunda değildir. Ancak yalnızca bu tutarla sınırlıdır; çek bedelinin geri kalanı için hamil, keşideciye ve diğer çek borçlularına karşı kambiyo senetlerine özgü takip ve Çek Kanunu m. 5 kapsamındaki şikâyet yollarını kullanmak zorundadır.

Kanun ayrıca şu kuralları getirir:

• Hamilin talebi hâlinde "karşılıksızdır" işlemi, çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar ve ibraz eden gerçek kişinin adı soyadı yazılıp bu kişi ve banka yetkilisi tarafından imzalanarak yapılır; hamil imzalamaktan kaçınırsa işlem yapılmaz (m. 3/4).
• Hamil kısmi ödemeyi kabul etmezse karşılıksızdır işlemi yapılır, ibraz tarihi ve ödememe nedeni çek üzerine yazılır, çek imzası alınarak hamile geri verilir ve ön ve arka yüzünün fotokopisi banka tarafından saklanır (m. 3/5).
• Kısmi ödeme hâlinde çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi ücretsiz verilir; hamil bu fotokopiyle müracaat borçlularına veya kambiyo takip usullerine başvurabilir (m. 3/6).
• Üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekle ilgili olarak hukukî takip yapılamaz ve bu tür ibraz 31.12.2028 tarihine kadar geçersizdir (m. 3/8, geçici m. 3/5).
• Çek, baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmezse bankanın bu tutara ilişkin sorumluluğu sona erer (m. 3/9).

Gecikme cezası

Banka, çekin karşılığının hesapta bulunmasına rağmen hamile ödemenin geciktirilmesi veya kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın hamile ödenmesinin geciktirilmesi hâllerinde, çek hamiline her geçen gün için binde üç gecikme cezası öder; bu hâllerde 3095 sayılı Kanun hükümleri uygulanmaz (m. 3/7). Ayrıca karşılığı bulunmayan çekle ilgili olarak talebe rağmen karşılıksızdır işlemini yapmayan banka görevlisi veya karşılığı hesapta mevcut olmasına rağmen hamile ödeme yapmayan ya da kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarı ödemeyen banka görevlisi, şikâyet üzerine cezalandırılır (m. 7/4-5).

Kusura dayalı sorumluluk

Kanuni tutar dışındaki zararlar için bankaya ancak kusuru ispatlanırsa gidilebilir. Banka, çek hesabı açılması ile ilgili görev ve yükümlülüklerini yerine getirirken çek hesabı açtırmak isteyenin yasaklı olup olmadığını araştırır ve ilgili kişinin ekonomik ve sosyal durumunun belirlenmesinde gerekli basiret ve özeni gösterir (Çek Kanunu m. 2/1). Bu özen yükümlülüğünün ihlali, karşılıksız çıkan çek nedeniyle zarar gören hamilin bankaya tazminat davası açmasının dayanağı olabilir. İstanbul BAM 14. Hukuk Dairesi önüne gelen bir davada, hamil çek bedelinin keşideciden tahsil edilememesi nedeniyle bankanın çek defteri verirken yeterli araştırmayı yapmadığını ileri sürmüş; ilk derece mahkemesi dava öncesi arabuluculuk bulunmadığı gerekçesiyle usulden reddetmiş, daha sonra bu karar kaldırılmış ve yargılama sonunda bankanın kanundaki araştırma ve özen yükümlülüğünü yerine getirdiği anlaşıldığından dava reddedilmiştir. Bu örnekte ispat yükü hamildeydi ve ticaret sicili kayıtları, faaliyet belgesi, risk sorguları ve diğer bankaların kredi ilişkisi gibi veriler bankanın lehine değerlendirilmiştir.

Sahte çek, çizgili çek ve hatalı ödeme

• Sahte veya tahrif edilmiş çek: Ödenmesinden doğan zarar kural olarak muhataba aittir; düzenleyene kendisine verilen çek defterini iyi saklamamış olması gibi bir kusur yüklenebiliyorsa istisna uygulanır (TTK m. 812).
• Çizgili çek: Genel çizgili çek muhatap tarafından ancak bir bankaya veya muhatabın müşterisine, özel çizgili çek ise çizgi arasında unvanı yazılı bankaya veya o banka muhatapsa onun müşterisine ödenebilir; aykırı hareket eden muhatap veya banka, çek bedelini aşmamak üzere oluşan zarardan sorumludur (TTK m. 803-804).
• "Hesaba geçirilecektir" kaydı: Bu kayıtlı çek nakden ödenemez; aykırı davranan muhatap zarardan sorumludur (TTK m. 805).
• Çekten cayma: Çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder; çekten cayılmamışsa muhatap ibraz süresinden sonra da çeki ödeyebilir (TTK m. 799).
• Düzenleyen hakkında iflas veya ehliyet kaybı: Çekin tedavüle çıkarılmasından sonra düzenleyenin ölümü, ehliyet kaybı veya iflası çekin geçerliliğini etkilemez (TTK m. 800).

Zayi olan çek için ödeme yasağı ve iptal yolu ayrı bir usuldür; bu konuda Zayi Olan Çekin İptali Dava Dilekçesi sayfasına bakabilirsiniz.

Dava, arabuluculuk ve zamanaşımı

Bankadan kanuni tutarın ve gecikme cezasının tahsili ticari davadır ve asliye ticaret mahkemesinde açılır; konusu para olduğundan dava öncesinde arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m. 4, 5, 5/A). Arabuluculuğa ilişkin ayrıntılar için Ticari Davalarda Zorunlu Arabuluculuk Nasıl İşler? yazısına bakabilirsiniz. Hamilin keşideciye ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 814); bu konuda Bono ve Çekte Zamanaşımı yazısına bakabilirsiniz. Bankaya karşı kanuni tutar veya tazminat isteminin zamanaşımı ise istemin hukuki niteliğine (kanuni sorumluluk, sözleşme veya haksız fiil) göre ayrıca değerlendirilir. Dilekçe örneği için Çek Bedelinin Muhatap Bankadan Tahsili Dava Dilekçesi sayfasına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Çeki kanuni ibraz süresinden sonra veya yazılı düzenleme tarihinden önce ibraz etmek.
• "Karşılıksızdır" işlemini yaptırmadan çeki bankadan geri almak.
• Banka sorumluluğunu çek bedelinin tamamı için varsaymak; kanuni tutar sınırlıdır.
• Bankanın kusuruna dayanırken araştırma yükümlülüğünün ihlalini somut belgelerle ortaya koymamak.
• Bankaya karşı dava açmadan önce arabulucuya başvurmamak.
• Zayi, sahte veya çalıntı çeklerde derhâl bankaya yazılı bildirim yapmamak ve ödeme yasağı talep etmemek.

Sonuç

Muhatap banka, çek hukukunda hamil açısından ilk muhatap ve bazı hâllerde sorumlu taraftır. Karşılığı bulunan çekin ödenmesi, karşılıksız çekte kanuni tutarın ödenmesi ve gecikme hâlinde ceza öngörülmesi bankanın kusursuz yükümlülükleridir; bunun dışındaki zararlar için bankanın kusuru ispatlanmalıdır. Sürelere ve ibraz kurallarına uygun hareket edilmesi hamilin haklarını korur; her olay kendi koşulları içinde ayrıca değerlendirilmelidir.