Hapis Cezasının Ertelenmesi ve Denetimli Serbestlik

Hapis cezasına mahkûm olmak, her durumda cezanın cezaevinde çekilmesi anlamına gelmez. Kanun, cezanın süresine ve kişinin durumuna göre farklı yollar öngörür: Kısa süreli cezalar seçenek yaptırımlara çevrilebilir, iki yıl veya daha az cezalar ertelenebilir, cezanın infazı aşamasında ise koşullu salıverilmeye yaklaşan hükümlüler denetimli serbestlik tedbiriyle infazını dışarıda sürdürebilir. Bu kurumlar sıkça birbirine karıştırılır; şartları, yükümlülükleri ve ihlal hâlindeki sonuçları ise birbirinden farklıdır. Bu yazıda her birini güncel kanun metnine göre açıklıyoruz.

Kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırımlar

Bir yıl veya daha az süreli hapis cezası kısa süreli hapis cezasıdır (TCK m. 49/2). Mahkeme, suçlunun kişiliğini, sosyal ve ekonomik durumunu, yargılama sürecinde duyduğu pişmanlığı ve suçun işlenişini değerlendirerek bu cezayı şu tedbirlerden birine çevirebilir (TCK m. 50/1):

• Adli para cezası,
• Mağdurun veya kamunun zararının giderilmesi,
• En az iki yıl süreyle bir meslek veya sanat edinmeyi sağlayacak eğitim kurumuna devam,
• Belirli yerlere gitmekten veya belirli etkinlikleri yapmaktan yasaklanma,
• Hak ve yetkilerin kötüye kullanılması ya da dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık durumunda ehliyet ve ruhsat belgelerinin geri alınması veya belli bir meslek ve sanatı yapmaktan yasaklanma,
• Gönüllü olmak koşuluyla kamuya yararlı bir işte çalıştırılma.

Daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmak koşuluyla otuz gün ve daha az süreli cezalar ile suçu işlediği tarihte on sekiz yaşını doldurmamış veya altmış beş yaşını bitirmiş kişilerin bir yıl veya daha az süreli cezaları seçenek yaptırımlardan birine çevrilir (TCK m. 50/3). Hüküm kesinleştikten sonra yapılan tebligata rağmen otuz gün içinde tedbirin gereklerine başlanmazsa veya başlanıp devam edilmezse, infaz hâkimliği kısa süreli hapis cezasının tamamen veya kısmen infazına karar verir (TCK m. 50/6).

Hapis cezasının ertelenmesi (TCK m. 51)

Mahkeme, iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezasını erteleyebilir. Bu sınır, suçu işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış veya altmış beş yaşını bitirmiş kişiler için üç yıldır. Erteleme için iki koşul birlikte aranır (TCK m. 51/1):

• Kişinin daha önce kasıtlı bir suçtan dolayı üç aydan fazla hapis cezasına mahkûm edilmemiş olması,
• Suçtan sonra yargılama sürecinde gösterdiği pişmanlık nedeniyle tekrar suç işlemeyeceği konusunda mahkemede bir kanaat oluşması.

Mahkeme ertelemeyi, mağdurun veya kamunun zararının tamamen giderilmesi koşuluna bağlayabilir; bu durumda koşul gerçekleşene kadar ceza infaz kurumunda çektirilmeye devam eder ve koşul yerine getirilirse infaz hâkimi kararıyla hükümlü salıverilir (TCK m. 51/2). Hükümlü için bir yıldan az, üç yıldan fazla olmamak üzere denetim süresi belirlenir; bu sürenin alt sınırı mahkûm olunan ceza süresinden az olamaz (TCK m. 51/3). Mahkeme denetim süresinde eğitim programına devam, ücret karşılığı gözetim altında çalıştırılma gibi yükümlülükler koyabileceği gibi, hiçbir yükümlülük belirlemeden de karar verebilir (TCK m. 51/4-6).

Denetim süresi içinde kasıtlı bir suç işlenirse veya infaz hâkiminin uyarısına rağmen yükümlülüklere uymamakta ısrar edilirse, ertelenen cezanın kısmen veya tamamen infaz kurumunda çektirilmesine infaz hâkimliğince karar verilir. Süre yükümlülüklere uygun veya iyi hâlli geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır (TCK m. 51/7-8). Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş kişiler hakkında TCK m. 53/1'deki hak yoksunlukları uygulanmaz (TCK m. 53/4). Erteleme kararı adli sicile kaydedilir (5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m. 4). Hükmün hiç açıklanmadığı HAGB ile farkı için HAGB rehberimize bakabilirsiniz.

İnfaz aşamasında denetimli serbestlik (5275 sayılı Kanun m. 105/A)

Denetimli serbestlik, cezanın bir bölümünün kurum dışında, denetim ve yükümlülükler altında çektirilmesidir. Açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan iyi hâlli hükümlüler, talepleri hâlinde bu usulden yararlanabilir. Karar, ceza infaz kurumu idaresinin değerlendirme raporu dikkate alınarak infaz hâkimince verilir. Hükümlünün bu usulden yararlanabilmesi için, koşullu salıverilme tarihine kadar kurumda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini, her hâlde en az beş gününü kurumda geçirmiş olması aranır (m. 105/A/1).

Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler koşullu salıverilmesine iki yıl, ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyen hükümlüler ise üç yıl kala, diğer şartları da taşımaları hâlinde bu usulden yararlanabilir (m. 105/A/3). Adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle hapse çevrilenler bu usulden yararlanamaz (m. 105/A/4). Denetimli serbestlik müdürlüğü hükümlüyü kamuya yararlı işte ücretsiz çalıştırma, bir konut veya bölgede denetim ve gözetim altında bulundurma, belirli yerlere gitmeme ve programlara katılma yükümlülüklerinden bir veya birkaçına tabi tutar; uyuşturucu kullanma suçundan hükümlü olanlar ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılmak zorundadır (m. 105/A/5). Kurumdan ayrıldıktan sonra beş gün içinde müdürlüğe başvurmamak, yükümlülüklere uymamakta ısrar etmek veya kuruma dönmek istemek hâlinde hükümlü açık ceza infaz kurumuna gönderilir (m. 105/A/6).

Suçun işlendiği tarihe göre geçici hükümler de uygulanabilir; örneğin 31 Temmuz 2023 ve öncesinde işlenen suçlar için 5275 sayılı Kanun'un geçici 10. maddesi ayrı bir düzenleme içerir. Bu nedenle sürelerin hesabı dosya bazında ayrıca kontrol edilmelidir.

Özel infaz usulleri

İnfaz hâkimi, hükümlünün talebi üzerine kasten işlenen suçlarda toplam üç yıl, taksirle öldürme hariç taksirle işlenen suçlarda toplam beş yıl veya daha az hapis cezasının hafta sonları ya da geceleri ceza infaz kurumunda çektirilmesine karar verebilir. Kadın, çocuk veya altmış yaşını bitirmiş kişilerin toplam üç yıl veya daha az cezası ile yaş ilerledikçe daha uzun cezalar konutta çektirilebilir (5275 sayılı Kanun m. 110). Terör ve örgüt suçları ile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan mahkûm olanlar hafta sonu, gece ve yaşa bağlı konutta infaz usullerinden yararlanamaz (m. 110/9).

Sık yapılan hatalar

• Ertelenen cezayı ortadan kalkmış sanıp denetim süresinde kasıtlı yeni bir suç işlemek.
• Ertelemenin zararın giderilmesi koşuluna bağlandığı hâllerde ödemeyi geciktirmek.
• Seçenek yaptırım yükümlülüğüne, hüküm kesinleştikten sonra yapılan tebligattan itibaren otuz gün içinde başlamamak.
• Kurumdan ayrıldıktan sonra denetimli serbestlik müdürlüğüne beş gün içinde başvurmamak.
• Müdürlüğün bildirimlerine ve görüşme çağrılarına cevap vermemek.
• Erteleme, seçenek yaptırım, HAGB ve infaz aşamasındaki denetimli serbestliği aynı kurum sanmak.

Sonuç

Hapis cezasının ertelenmesi, seçenek yaptırımlar ve denetimli serbestlik, cezanın niteliğine ve aşamasına göre devreye giren farklı araçlardır. Hangisinin uygulanabileceği cezanın süresine, kişinin geçmişine ve zararın giderilip giderilmediğine bağlıdır. Her birinde yükümlülüklere uymak ve süreleri kaçırmamak, cezanın fiilen cezaevinde çekilmesi riskini ortadan kaldırmanın temel koşuludur. Cezanız ertelenmişse veya infaz aşamasında denetimli serbestlikten yararlanmayı düşünüyorsanız, sürelerin başlangıcını ve size yüklenen yükümlülükleri yazılı olarak öğrenmeniz ihlal riskini azaltır.